İnsanların yürüyüş biçimleri, çoğu zaman yalnızca fiziksel özellikleriyle değerlendirilir. Oysa bir insanın nasıl yürüdüğü, toplumun ona nasıl yaklaştığını, farklılıklara ne ölçüde hoşgörü gösterdiğini ve kamusal alanların kimler için tasarlandığını da düşündürür. Steppage yürüyüşü nedir? sorusunu ele alırken yalnızca tıbbi bir kavramı değil, aynı zamanda bireylerin toplumsal yaşamda karşılaştığı görünür ve görünmez engelleri de anlamaya çalışmak gerekir.
Steppage yürüyüşü, hareket farklılıklarının toplumsal algılarla nasıl kesiştiğini incelemek için önemli bir örnektir. Bu yürüyüş biçimi, kişinin günlük yaşamını etkileyebildiği gibi çevresindeki insanların tutumları ve fiziksel çevrenin koşulları tarafından da farklı şekillerde deneyimlenebilir.
Steppage yürüyüşü, ayak bileğinin yukarı doğru kaldırılmasında güçlük yaşanması nedeniyle kişinin yürürken ayağını normalden daha fazla kaldırdığı bir yürüme biçimidir. Genellikle ayak düşmesi (foot drop) olarak adlandırılan durumla ilişkilidir. Ayak düşmesi, ayağın ön bölümünün yürüyüş sırasında yeterince yukarı kaldırılamaması anlamına gelir.
Bu durum periferik sinir hasarı, özellikle peroneal sinir sorunları, bazı nörolojik hastalıklar veya kas güçsüzlükleri nedeniyle ortaya çıkabilir. Kişi ayağının yere takılmasını önlemek için dizini ve kalçasını daha fazla kaldırabilir. Böylece adımlar, normal yürüyüşe kıyasla daha yüksek ve belirgin hâle gelir.
Steppage yürüyüşü, kişinin merdiven çıkmasını, uzun mesafeler yürümesini veya engebeli zeminlerde hareket etmesini zorlaştırabilir. Düşme riski de artabilir. Bununla birlikte etkilerin derecesi, altta yatan nedene ve kişinin fiziksel durumuna göre değişir.
Fizyoterapi, uygun egzersizler, ayak bileği-ayak ortezleri ve altta yatan nedenin tedavisi bazı kişiler için yararlı olabilir. Yeni başlayan ayak düşmesi durumunda tıbbi değerlendirme önemlidir.
Toplumlarda bedenin nasıl görünmesi ve hareket etmesi gerektiğine ilişkin örtük beklentiler bulunur. Akıcı yürümek, hızlı hareket etmek ve fiziksel bağımsızlık göstermek çoğu zaman sağlıklı olmanın işaretleri olarak görülür. Ancak bu beklentiler, farklı hareket biçimlerine sahip bireylerin deneyimlerini göz ardı edebilir.
Steppage yürüyüşü olan bir kişi, günlük yaşamında yalnızca fiziksel güçlüklerle değil, başkalarının meraklı bakışlarıyla veya yanlış varsayımlarıyla da karşılaşabilir. İnsanların istemeden yaptığı yorumlar bile kişinin kendisini toplumdan farklı ya da dışlanmış hissetmesine neden olabilir.
Engellilik sosyolojisi, fiziksel veya duyusal farklılıkların toplumsal yaşamla nasıl etkileşime girdiğini araştırır. Bu yaklaşımda önemli bir ayrım vardır: Bir kişinin bedensel işlevlerinde yaşadığı güçlük ile toplumun oluşturduğu engeller aynı şey değildir.
Örneğin steppage yürüyüşü olan bir birey, erişilebilir bir kaldırımda ve güvenli bir yaya geçidinde daha bağımsız hareket edebilir. Bozuk kaldırımlar, yüksek basamaklar ve asansörsüz binalar ise hareket özgürlüğünü kısıtlayabilir.
Bu nedenle , yalnızca bireylere eşit davranmakla sınırlı değildir. Herkesin kamusal alanlardan ve toplumsal fırsatlardan yararlanabilmesini sağlayacak koşulların oluşturulmasını da kapsar.
Yürüme biçimlerinin toplumsal değerlendirilmesi, cinsiyet rollerinden bağımsız değildir. Erkeklerden fiziksel dayanıklılık, kadınlardan ise belirli beden ve hareket estetiği beklentileri duyulabilir. Bu beklentiler kültüre ve toplumsal çevreye göre değişse de hareket farklılığı yaşayan bireylerin kendilerini ifade etme biçimlerini etkileyebilir.
Örneğin fiziksel performansın öne çıkarıldığı bir iş ortamında steppage yürüyüşü olan bir çalışan, gerçekte yapabildiği işlerden bağımsız olarak yetersiz görülebilir. Benzer şekilde okul ortamında yürüyüş biçimi nedeniyle dikkat çeken bir öğrenci, akranlarının önyargılarıyla karşılaşabilir.
Bazı toplumsal çevrelerde fiziksel farklılıklar daha fazla merak konusu olabilirken bazı çevrelerde bireysel farklılıklara daha alışılmış bir yaklaşım görülebilir. Ancak bu farklılıkları bütün kültürler için geçerli kesin yargılara dönüştürmek doğru değildir.
Ailelerin, okulların ve yerel toplulukların tutumları da belirleyicidir. Bir kişinin hareket biçimiyle ilgili sürekli açıklama yapmak zorunda bırakılması, gündelik yaşamını zorlaştırabilir. Buna karşılık farklılıkların olağan karşılandığı ve gerekli desteğin sağlandığı ortamlarda toplumsal katılım kolaylaşabilir.
Toplumsal yaşamda güç, yalnızca ekonomik kaynaklara sahip olmakla açıklanamaz. Şehirlerin nasıl tasarlandığı, iş yerlerinde hangi çalışan özelliklerinin tercih edildiği ve eğitim kurumlarının farklı ihtiyaçlara nasıl karşılık verdiği de güç ilişkilerinin parçalarıdır.
Steppage yürüyüşü olan bir kişinin deneyimini düşünelim: İş yerine ulaşmak için bozuk kaldırımlardan geçmesi, toplu taşımada güvenli biçimde hareket edememesi veya iş görüşmesinde yürüyüş biçimi nedeniyle önyargıyla karşılaşması mümkündür. Bu örnekler her bireyin mutlaka aynı deneyimi yaşayacağı anlamına gelmez; fiziksel durum ile toplumsal koşulların birbirini nasıl etkileyebileceğini gösterir.
Eşitsizlik, bireyin ihtiyaçları ile çevrenin sunduğu imkânlar arasındaki uyumsuzlukta belirginleşebilir. Erişilebilir ulaşımın yetersizliği, iş yerinde makul düzenlemelerin yapılmaması ve sağlık hizmetlerine ulaşma güçlükleri, hareket farklılığı olan kişilerin toplumsal yaşama katılımını sınırlayabilir.
Bu noktada çözüm, bireyden sürekli olarak çevreye uyum sağlamasını beklemek değildir. Güvenli kaldırımlar, erişilebilir binalar, kapsayıcı eğitim ve ayrımcılığı önleyen iş yeri politikaları geliştirmek gerekir.
Steppage yürüyüşü olan bir üniversite öğrencisinin kampüs içindeki dersliklere ulaşmakta zorlandığını düşünelim. Derslikler arasındaki mesafe, merdivenler ve bozuk yollar öğrencinin zamanını ve enerjisini daha fazla tüketebilir. Sorun yalnızca yürüme biçiminden kaynaklanmaz; kampüsün tasarımından da etkilenir.
Dersliklerin erişilebilir hâle getirilmesi, güvenli yolların düzenlenmesi ve gerektiğinde bireysel destek sağlanması, öğrencinin bağımsızlığını artırabilir. Bu örnek, erişilebilirliğin bir ayrıcalık değil, eşit katılımın temel koşullarından biri olduğunu gösterir.
Engellilik ve toplumsal katılım üzerine yapılan araştırmalar, çevresel engellerin bireylerin günlük yaşam deneyimlerinde önemli rol oynadığını ortaya koymaktadır. Dünya Sağlık Örgütünün (WHO) International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF) çerçevesi, sağlık durumunu kişinin etkinlikleri, toplumsal katılımı ve çevresel koşullarıyla birlikte ele alır.
Michael Oliver’ın 1990 yılında yayımlanan The Politics of Disablement adlı eseri, engelliliğin yalnızca bireysel bir sağlık sorunu olarak açıklanamayacağını; toplumsal örgütlenme ve engelleyici koşulların da değerlendirilmesi gerektiğini savunan sosyal modelin önemli çalışmalarındandır.
Ayrıca Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi, erişilebilirlik, ayrımcılık yasağı ve toplumsal yaşama tam katılım konularında uluslararası bir çerçeve sunar. Bu kaynaklar doğrudan yalnızca steppage yürüyüşüne odaklanmasa da hareket farklılığı yaşayan bireylerin toplumsal deneyimlerini anlamak için güçlü bir kuramsal temel sağlar.
Steppage yürüyüşü, tıbbi açıdan değerlendirilmesi gereken bir yürüme biçimidir. Ancak bu durumun toplumsal anlamı, yalnızca kasların veya sinirlerin işleyişiyle sınırlı değildir. İnsanların birbirlerine nasıl davrandığı, kamusal alanların nasıl tasarlandığı ve kurumların farklı ihtiyaçlara ne kadar duyarlı olduğu da deneyimin bir parçasıdır.
Daha kapsayıcı bir toplum için hareket farklılıklarını küçümsememek, bireyleri yürüyüş biçimlerine göre yargılamamak ve erişilebilirliği ortak bir sorumluluk olarak görmek gerekir. Çünkü toplumsal adalet, herkesin aynı biçimde hareket etmesini beklemekten değil, farklılıklarına rağmen eşit fırsatlara sahip olmasını sağlamaktan geçer.
Peki, günlük yaşamda hareket farklılığı olan insanlara ne kadar alan tanıyoruz? Sokaklarımız, okullarımız ve iş yerlerimiz herkesin ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde düzenlenmiş mi? Sizce toplumun beden ve hareket konusundaki kalıplaşmış beklentileri, bireylerin yaşamını nasıl etkiliyor? Kendi gözlemleriniz ve deneyimleriniz bu konuda neler söylüyor?
– Dünya Sağlık Örgütü (WHO), International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF), 2001.
– Oliver, M. (1990). The Politics of Disablement. Macmillan.
– Birleşmiş Milletler, Convention on the Rights of Persons with Disabilities, 2006.
– NHS, Foot drop.